Povodom članka novinarke Marinike Čobanu "Zvanična Rumunija se ograđuje od ove inicijative", (Danas 29-30. oktobar) od nje proskribovana vlaška strana ne može da ostane nema. Do ove novinarske ekskurzije, zagovornici etničke emancipacije Vlaha kritikovani su od vlahofobno orijentisanih pojedinaca na srpskoj strani, pa i među nekim "Vlasima" kao "prorumunska struja". Sada se žigoše kao "provlaška struja" od strane novinarskog pera koje pretenduje da brani "rumunsku opciju". Dakle, da pođemo tragom ove inverzije.
O Vlasima ili Rumunima istočne Srbije, aliterarnim (analfabetnim) za maternji jezik, jer ga nisu učili u školi, saznajni proces vezan za autoidentifikaciju sasvim drugačije stoji u odnosu na pristup koji postoji severno od Dunava. Naime, naši rođaci na toj strani misle da je sve sadržano u prostom kalemljenju njihovog iskustva na rešavanje današnje problematike Vlaha južno od Dunava. Pa hajdemo malo o tome da zavirimo u istoriju.
Popisi stanovništva u Kneževini a kasnije i Kraljevini Srbiji od 1846. godine pa do kraja devetnaestog veka narodnosno i statistički su prepoznali naše pretke samo kao Rumune. Tako je ispoštovan fonički (sazvučni) i istovremeno unutrašnji narodni naziv na vlaškom (Rumân), koji je i danas na snazi, budući da Vlasi nikada nisu uneli u svoj vlaški leksički fond tuđicu Vlah, Vlasi, vlaški. I to ni u srpskoj tradicionalnoj ni u rumunskoj književnoj varijanti. Kada se to pojavljuje u današnje vreme, to znači da su se takvi pobornici odnarodili, "razvlašili" se, što im niko ne osporava. To može da bude i njihova unutrašnja ketmanska potreba da ponište svoje poreklo i da se time nekome svide, uz očekivanu nagradu. Tako se trude da steknu poene kod onih autoriteta koji su negovali dihotomiju (rascep, udaljenje) sinonima Vlah i Rumun.
U devetnaestom veku, navedeni unutrašnji naziv Vlaha, u istovetnom foničkom iskazu (Rumân) koristili su i Rumuni, alijas Vlasi, iz prekodunavske Vlaške, zatim u Moldaviji, Erdelju, Banatu itd. Prema tome, preko puta Vlaške (na rumunskom se ona nazivala Zemlja Rumuna i takav naziv se i do danas sačuvao kod ovdašnjih Vlaha kao arhaična odrednica za ovaj deo susedne zemlje) tada su u Srbiji živeli Rumuni.
U vreme kada znameti rumunski istraživač i sakupljač narodne tradicije Simion Florea Marian štampa svoju trilogiju o narodnoj tradiciji (1892. godine u Bukureštu), u Srbiji dobar poznavalac Vlaha, dr Stevan Mačaj štampa "Običaje Rumuna" kao prilog svom opisu Crnorečja. Nešto kasnije dr Tihomir R. Đorđević, jedan od najvećih srpskih etnologa/etnografa izdaje putopisnu studiju "KROZ NAŠE RUMUNE" (Beograd, 1906.). Njen sadržaj on najavljuje rečima: " ... kretoh se 20 juna 1905 g. iz Aleksinca da prođem sredinom onih krajeva Srbije u kojima žive Rumuni koje mi obično zovemo Vlasima. ...", dok je u vezi jezika kojim govore Vlasi, dr Đorđević bio sasvim izričit: "Svi Rumuni u Kraljevini Srbiji govore dijalektima rumunskog jezika."
Da temu približim gospođi novinarki iz Banata, u Vršcu u to vreme postoji (posle 1821. godine) Srpsko-vlaški teološki kolegijum koji školuje srpske i rumunske popove za službu na jednom ili drugom jeziku, pod jurisdikcijom srpske karlovačke mitropolije. Po završetku te škole 1829. godine, potonji mitropolit Andrej Šaguna, četrdesetih godina devetnaestog veka postaje nastavnik u ovoj školi, gde za svoje studente priprema i predaje, između ostalog, i predmet Gramatica vlahica (Vlaška gramatika). Ako se ima u vidu značaj ovog verskog i kulturnog poglavara koji je, između ostalog, izvukao rumunsku pravoslavnu crkvu u Transilvaniji i šire ispod jurisdikcije srpskog mitropolita, makar njemu se ne može pripisati "provlaška opcija" već realistički pristup problemu u vremenu u kome je živeo. Eto elemenata za poređenje sa našim današnjim opcijama.
Postoji neka vrsta opterećenosti preko Dunava u odnosu na tradicionalni naziv Vlah, Vlasi, kao i u odnosu na narodni naziv za Rumuna, Rumune. Savremenog naziva na vlaškom za Rumuna, normiranog posle ujedinjenja Vlaške i Moldavije u uniju i potom državu Rumuniju (România) 1859/1862., tj. Român, južno od Dunava nema u narodnom govoru. Međutim, pomenuta iskompleksiranost ne postoji kod Vlaha u istočnoj Srbiji. O tome sam već pisao u listu "Libertatea".
Ono što se zapaža je činjenica da su se po ovom pitanju desili inverzni procesi severno od Dunava - od Vlaha ka Rumunu, a južno od Dunava - od Rumuna ka Vlahu. Ne može se reći da na to nije uticala i vlast južno od Dunava, ali ni da se zanemari uticaj preporoda koji se dogodio u rumunskim zemljama posle 1848. godine i veliki napredak u razvoju obrazovanja na rumunskom severno od Dunava.
Prema tome, ako bismo hteli da u jednoj rečenici objasnimo jednoznačnost imena Vlah, Vlasi i Rumun, Rumuni, onda dolazimo do toga da su srbijanski Vlasi Rumuni iz istočne Srbije koji su ostali izolovani, tj. van kulturnog i obrazovnog preporoda i razvoja kojim se modernizovao isti maternji jezik samo severno od Dunava.
Kao popisna kategorija na srpskom jeziku po sopstvenom izboru Vlasi su u aprilu 2002. godine dali svoj odgovor. Samo tako je došlo do njihove ponovne pojave na svetlost dana. Time nisu ukinuli diskutovanu sinonimiju. Pritom, sa ostalim Rumunima i/ili Vlasima dele isto poreklo jer su nastali u istom procesu romanizacije širom Balkana, isti istorijski naziv u okruženju, jezik na nivou narodnog (seljačkog) govora i duhovnu tradiciju. Zato, kao autohtoni balkanski element, mogu da govore o Rumuniji kao duhovnoj zemlji-matici a ne kao zemlji-matici u užem smislu reči, kako sebe prepoznaju vojvođanski Rumuni. U vezi sa tim je i očekivanje na vlaškoj strani da će u rumunskom zakonodavstvu da se nađu i formulacije koje će ovu povezanost sasvim konkretno da definišu, uz uvažavanje svih postojećih lokalnih, regionalnih, tradicionalnih - bilo unutrašnjih samosvojnih ili spoljašnjih tuđih termina za Vlahe. Šansa je da se to učini u novom zakonu o Rumunima van granica Rumunije.
Što se tiče u tekstu novinarke Čobanu citirane izjave gospodina potpredsedenika Nacionalnog saveta Rumuna Dragiše Konstandinovića-Trajana, to je nedostojno čoveka na tako važnoj funkciji, koji je inače i doktorant na istoriji, sa bližom tematikom - Vlasi. Pre teksta novinarke Čobanu vlaški "prorumuni" bili su optuživani kao potencijalni separatisti. Posle ovog novinarskog obračuna sa Vlasima, ispada da je "provlaška opcija" mnogo veća opasnost za Srbiju. Na zdravlje! Lično sa nevericom gledam na ovaj citat i na ono što se pripisuje rumunskom visokom zvaničniku. Međutim, kada je reč o kapacitetu NSR da govori u ime Vlaha, tekstom gospođe Ciobanu pokazano je da tamo sede potpuno inkompetentni ljudi za prepoznavanje i rešavanje "vlaškog pitanja". Ukoliko njihovo mišljenje deli i zvanična Rumunija, ostaje nam da saradnju koju smo smatrali logičnom i prirodnom tražimo kod drugih romanofonskih zemalja u svetu.
Povodom Predloga deklaracije moldavskog parlamentarca u Evropskom parlamentu mora se reći da po primenjenoj terminologiji ona ne može da se odnosi na Vlahe u istočnoj Srbiji. U tom smislu njena mana je što ne uvažava uvreženu sinonimiju u istočnoj Srbiji i konvenciju za prevođenje našeg etnonima sa vlaškog na srpski i obrnuto, koja se primenjuje i od strane Vlaha i od strane državnih organa naše zemlje. Dakle, nema tzv. "Vlaha" Rumuna, kao što verovatno nema ni tzv. "Moldavaca" Rumuna.
Ako se ima u vidu da stalno govorimo o sinonimiji termina Vlah i Rumun, odnosno da je Vlah u stvari za maternji jezik aliterarni arhaični Rumun iz istočne Srbije, zabune nema niti konfuzije. Sem u glavama onih koji bi da odbrane stare klišee o Vlasima, zatim glavama neznalica ili kod onih koji se služe ketmanskim "zarobljenim umom".
Vlasi nemaju druge interese od onih koji su i interesi ove zemlje ka njenom brzom uključenju u Evropsku uniju, niti imaju namere da otežaju taj mukotrpni put. U tom smislu institucije sistema rade svoj posao koji nije na štetu Vlaha niti drugih manjina u Srbiji. Tolerancija i saradnja nemaju alternativu i to je ono što je ideja vodilja Saveza Vlaha Srbije, kao krovne organizacije među Vlasima. To će se sigurno nastaviti i u budućem Nacionalnom savetu Vlaha koji je u procesu formiranja. Dragomir Dragić, kopredsednik Saveza Vlaha Srbije
(na vlaškom: Federatia Rumânilor din Sârbie),
Napomena: Zbog prevelikog obima, tekst se objavljuje uz redakcijska kraćenja |