ISTORIJA OSMANSKOG CARSTVA (36)

Masovni egzodus Srba

Žil Vejnstejn
U XVII veku ponovo je obnovljeno delovanje papske države na Levantu, a pogotovu na Balkanu. U tom pogledu, bilo je odlučujuće stvaranje Kongregacije za propagandu vere, pape Grgura XIV 1622. godine: ta institucija je slala franjevačke i jezuitske misionare među hrišćansko stanovništvo poluostrva, kod katolika da bi obeležili rimsko prisustvo, a kod pravoslavaca, ako već nisu mogli da ih pokrste, onda bar da od njihovog sveštenstva izdejstvuju priznanje o pontifikalnoj nadmoći. Težilo se čak sjedinjavanju Rimske crkve sa Pećkom patrijaršijom. Ta težnja bila je posebno naglašena u onim delovima Balkana, koji su krajem XVII veka prešli pod dominaciju Habzburgovaca, usled tesnog savezništva između Bečkog dvora i Rimske kurije.
Međutim, čak i na osmanskom Balkanu, delovanje Habzburgovaca u korist rimskih redova bilo je favorizovano odredbama sporazuma u Sremskim Karlovcima, posvećenih tom pitanju: rimsko nemački imperator dobio je od sultana pravo zaštite "hrišćanskih vernika odanih papskoj Svetoj stolici", koji su zvanično boravili na njegovim teritorijama. Član 13. tog sporazuma glasio je: "Neće biti suprotstavljanja popravci njihovih crkava u njihovom prvobitnom obliku i mestu gradnje, niti upražnjavanju njihove vere. Neće biti vređanja tih vernika kojem god redu oni pripadali." A sultan je dodao: "Kada imperatorov ambasador bude došao u Carigrad, imaće pravo da mi podnese njihove zahteve vezane za pitanja hodočašća, i o mestima hodočašća u Jerusalimu." Bez sumnje, ove odredbe, potvrđene članom 11. sporazuma iz Požarevca, nisu se posebno odnosile na Balkan, ali su svojim opštim dometom davale nove zakonske okvire, zasnovane na međunarodnom pravu, u okviru celine delovanja katoličkih redova u Carstvu.
Koliko god da su to korisnici široko tumačili, sigurno je da im Porta još nikad dotad nije bila eksplicitno priznala pravo nadgledanja uslova života svojih hrišćanskih podanika: njihova zaštita odnosila se na njihove vlastite katoličke podanike ili vernike koji su zavisili od Svete stolice, a živeli su u Carstvu, i to pogotovo u prestonici, u trgovačkim lukama Osmanskog carstva i na svetim mestima. U stvari, ovim međunarodnim tekstovima, Porta je jednostavno tim katolicima iz "zemlje rata", prisutnim na njenoj teritoriji, priznala garancije dodeljene zimijama na osnovu propisa šerijata. Nasuprot tome, koncesije učinjene Rusiji Kučukkajnardžijskim mirovnim sporazumom, bile su drugačijeg dometa: ne samo da je carica mogla da izgradi u kvartu Bejoglu, u četvrti istanbulskih ambasada, rusku crkvu "zaštićenu od svih mogućih uvreda i napada", u vezi sa kojom su ruski ambasadori bili ovlašćeni da Porti ukažu "na sve nedoslednosti u svakoj prilici", već su i obaveze koje su preuzete u odnosu na tu silu bile mnogo šireg karaktera: odnosile su se, kao što smo to već videli, na versku slobodu u obe rumunske zemlje, a bile su proširene članom 7. na čitavo Carstvo: "Visoka porta, kako se tu određivalo, obećava neprekidnu zaštitu hrišćanskoj veri i crkvama te vere" S druge strane, Rusija je bila pravoslavna, i to se neposredno odražavalo na zimije te konfesije, naročito na Balkanu.
Međutim, po isteku neprijateljstava, nisu svi očekivali novu dominaciju ili restauraciju stare. Političkim promenama, privremenim ili trajnijim, često su prethodile ili su ih pratile seobe, koje su i same bile privremene ili stalne. Mogu da se zapaze, na primer, pokreti grčkog stanovništva između Peloponeza i jonskih ostrva u zavisnosti od promene režima. Međutim, najpoznatiji fenomen bio je masovni egzodus Srba severno od Save, prvenstveno u oblasti Sremskih Karlovaca, povezan sa povlačenjem habzburške vojske tokom rata Svete lige. Više od 200.000 ljudi je tako emigriralo pod vođstvom pećkog patrijarha 1690. godine, nakon čega je usledio manji talas 1694. godine. Centar nove srpske provincije koja je bila definitivno pripojena Habzburškom carstvu sporazumom iz 1699. godine, i sedište mitropolita, Sremski Karlovci, zaštićeni privilegijama Leopolda I koje su objavljene 1690. i 1691. godine, preuzeli su baklju Pećke patrijaršije, koju je Porta ukinula 1767. godine, i postali su važno ognjište srpske kulturne obnove. Nastavlja se
Drugo hrišćansko stanovništvo, Srbi, Bugari, Grci, Balkanski Vlasi, katolici iz Bosne, izbeglo je u ostatak Slavonije koja je prešla u ruke Habzburgovaca, prvenstveno oko Osijeka.
Koristeći prazninu koja je ostala odlaskom Srba, deo albanskog stanovništva je tada naselio oblast današnjeg Kosova i Metohije, u Jugoslaviji (ili ga je ponovo naselio, kako to predstavljaju albanski istoričari). Oni su predstavljali osnovu etničkog preobražaja te oblasti na kojoj je danas albansko stanovništvo većinsko. U isto doba, drugi Albanci su se nastanili u Epiru i u Moreji.
Usled povlačenja osmanskih granica, jednim simetričnim pokretom u odnosu na srpsku emigraciju, muslimani iz Hrvatske, Slavonije, Ugarske i Dalmacije našli su utočište južno od reke Save, u Bosni i Hercegovini. Nastavlja se